Geneesmiddelen blijven niet altijd goed, de werking wordt in de loop van tijd minder. Dat hangt mede af van hoe ze worden bewaard. Tabletten die vochtig worden, lossen anders op in het maag-darmkanaal en geven de werkzame stof anders af. Poeders kunnen gaan klonteren. Door bevriezing kan de structuur van een vloeistof of suspensie veranderen, waardoor de werking van het geneesmiddel minder wordt. De werkzame stof zelf kan reageren met zuurstof, vocht of licht. De stof kan ontleden en minder goed werken, of er ontstaan ongewenste bijproducten. De verpakking van het geneesmiddel is zodanig afgestemd dat die reactie gedurende de houdbaarheid binnen de perken blijft. Ieder geneesmiddel heeft dus een eigen bewaarconditie en houdbaarheid. Deze moeten altijd worden gerespecteerd. Dat geldt natuurlijk ook tijdens het transport.
In het algemeen is het belangrijk dat geneesmiddelen niet vervuild kunnen worden. Vervuiling kan de werking verminderen of andere gevaren voor de patiënt opleveren. Schoon werken is essentieel. Je moet voorkomen dat geneesmiddelen in aanraking kan komen met andere stoffen, zoals vuil, eten en drinken.
Geneesmiddelen moeten altijd droog worden opgeslagen en vervoerd. Daarnaast gelden er ook bewaarcondities wat betreft de temperatuur. We kennen daar een aantal categorieën in: ongeconditioneerd, kamertemperatuur en cold chain oftewel gekoeld.
Kamertemperatuur
In de regel zijn dit de geneesmiddelen die wij het meest vervoeren: de pillen, drankjes, poeders etcetera. Met kamertemperatuur of ambient wordt een temperatuurbereik van 15-25ºC bedoeld. Dat is dus wat anders dan de omgevingstemperatuur. De werkzaam- en houdbaarheid van geneesmiddelen met deze aanduiding is getest op dit bereik. Het betekent dus dat de werkzaamheid van een geneesmiddel kan veranderen onder de 15ºC of boven de 25ºC. Als het buiten 25ºC is kan het in de tas warmer zijn en kan de werking dus worden aangetast. Hetzelfde geldt als het buiten vriest en het in de tas mogelijk kouder is.
Ongeconditioneerd
Dit zijn geneesmiddelen die ook bij hogere temperaturen bewaard mogen worden, meestal tot 30°C. Er zijn geen specifieke eisen vastgesteld voor het vervoer en bewaren van de geneesmiddelen. Wel is het raadzaam om het te behandelen als een 15-25°C geneesmiddel.
Cold chain
Met cold chain of gekoeld wordt een geneesmiddel bedoeld dat in de koelkast of vriezer wordt bewaard. Het temperatuurbereik ligt tussen de 2ºC en de 8ºC of onder de -20ºC. Dat laatste komt bij ons eigenlijk niet voor. Net als bij ambient zijn gekoelde geneesmiddelen getest op het specifieke temperatuurbereik en kan de werking buiten dit bereik niet worden gewaarborgd. Ook niet onder de 2ºC dus. Vloeistoffen kunnen dan bevriezen en suspensies veranderen van structuur. Voor het vervoer van deze geneesmiddelen gelden dus extra eisen.
Wij moeten in principe zorgen dat de temperatuur van deze geneesmiddelen niet boven of onder de grens komt. Het betekent ook dat als het buiten vriest, het niet automatisch betekent dat het wel goed zit met de gekoelde geneesmiddelen in de tas. Anderzijds moeten we bij hoge temperaturen zorgen dat de geneesmiddelen voldoende gekoeld blijft.
De geneesmiddelen die wij via AMP bezorgen zit dus niet voor niets in speciale boxen, zo kan de temperatuur heel goed gecontroleerd worden. Later in de training gaan we dieper in op deze boxen.
Voor de algemene apotheken die wij rijden is het net iets minder kritisch. Wij bezorgen vooral insuline en astma-geneesmiddelen die gekoeld moeten worden. Deze mogen wat langer buiten de koelkast. Maar wel met een grens van drie uur en bij extreem weer moeten we wel maatregelen treffen. Het mag duidelijk zijn dat een gekoeld geneesmiddel nooit door de brievenbus mag, ook al staat het op het etiket. We kunnen dan niet waarborgen dat het korter dan drie uur uit de koelkast is.
Voor de gekoelde geneesmiddelen hebben we in het Handboek Apotheken het hoofdstuk ‘gekoeld vervoer’